Więzienie jak dom? Amerykanie uczą się od Niemców, jak zmienić cele

Coraz więcej amerykańskich urzędników jeździ do Europy, by sprawdzić, jak urządzić więzienie, które nie tylko izoluje, ale też przygotowuje do powrotu na wolność. Grupa z Nowego Jorku odwiedziła berlińskie zakłady Tegel, gdzie osadzeni mają własne klucze do cel, a w oknach da się otworzyć skrzydło.

Klucz, światło i porcelanowa toaleta

Delegacja z Nowego Jorku, w której byli m.in. sędzia, prokurator i przedstawiciel administracji więziennej, zobaczyła kilka rzeczy, które w amerykańskich zakładach karnych są rzadkością. Dyrektor Tegel, Martin Riemer, wyjaśnił, że osadzeni mogą sami zamknąć drzwi, gdy idą do pracy lub na zajęcia, podobnie jak robi się to w domu. Strażnicy też mają klucze, ale to gest daje choć odrobinę prywatności.

W Niemczech każda cela musi mieć naturalne światło i wentylację. Okna są zakratowane, lecz można je otworzyć. Goście zwrócili uwagę, że w budynku jest cicho i nie czuć ciężkiego zapachu, typowego dla źle wietrzonych, przepełnionych amerykańskich aresztów. Wnętrza urządzono też inaczej: dużo drewna i ruchomych sprzętów zamiast cienkiego, zimnego metalu. W większości cel stały zwykłe, porcelanowe toalety, a nie metalowe miski.

Dla uczestników wizyty to właśnie drobiazgi okazały się najważniejsze. Tina Luongo, szefowa wydziału obrony karnej organizacji Legal Aid Society, uważa, że takie szczegóły wpływają na to, jak człowiek się zachowuje w takim miejscu.

Normalizacja zamiast odwetu

Za tymi rozwiązaniami stoi zasada, że w Niemczech karą jest samo pozbawienie wolności, a nie warunki odbywania wyroku. Po II wojnie światowej kraj przyjął konstytucję opartą na ochronie godności człowieka, także w więzieniach. Prawo wymaga, by życie za murami przypominało to na wolności, co określa się mianem normalizacji. W praktyce może to oznaczać gotowanie własnych posiłków, ubranie cywilne zamiast uniformu czy drzwi lub zasłonę przy toalecie.

Personel przechodzi wieloletnie szkolenie, a wielu pracowników ma wykształcenie z zakresu pracy socjalnej lub prawa. W USA funkcjonariusze często szkolą się tylko kilka tygodni lub miesięcy. Europejskie więzienia nie są przy tym idealne: także w Norwegii i Danii zdarza się przepełnienie, braki kadrowe i zamknięcia oddziałów, a niemieccy urzędnicy mówili gościom o przemocy między osadzonymi i przedawkowaniach.

Europejskie wzorce w amerykańskich stanach

Co najmniej 10 stanów wzoruje część swoich oddziałów lub praktyk na systemach z Europy Zachodniej i Skandynawii. Organizacja Vera Institute of Justice prowadzi program Restoring Promise w sześciu stanach: Connecticut, Massachusetts, Karolinie Południowej, Dakocie Północnej, Kolorado i Idaho. Skierowano go do osadzonych w wieku 18–25 lat. Starsi skazani na długie wyroki są mentorami młodszych, a personel utrzymuje kontakt z rodzinami. Dzień wypełniają grupy dyskusyjne i zajęcia, na których uczy się rozwiązywania konfliktów.

Wyniki są obiecujące. W badaniu z 2023 roku w oddziale w Karolinie Południowej osadzeni rzadziej stosowali przemoc i rzadziej trafiali do izolatki. W stanie Waszyngton program wzorowany na Norwegii ograniczył przemoc, a pracownicy zaczęli regularniej przychodzić do pracy. Stan Maine po zmianie podejścia zanotował mniej powrotów do przestępstwa po wyjściu na wolność.

Barierą pozostaje skala: w USA za kratami przebywa około 2 mln osób, a system niemiecki to około 3% tej wielkości. Dochodzą koszty i braki kadrowe, bo takie programy wymagają większej liczby funkcjonariuszy na jednego osadzonego. Badaczka Nancy La Vigne z Rutgers uważa jednak, że inwestycja może się opłacać, bo pracownicy chętniej zostają w takim miejscu.

Co z tego wynika dla czytelnika w Polsce

Artykuł dotyczy USA i Niemiec, nie Polski, więc nie wynika z niego, jak wygląda polski system. Warto jednak wiedzieć, że Polska, jako członek Rady Europy, jest związana Europejską Konwencją Praw Człowieka, która zakazuje nieludzkiego i poniżającego traktowania. Dyskusja o standardach cel, takich jak światło dzienne, wentylacja czy prywatność, nie jest więc wyłącznie amerykańskim tematem.

Z tej historii płynie też ogólniejszy wniosek. Przestrzeń, w której ludzie przebywają, ma wpływ na ich zachowanie, a prawie każdy skazany wcześniej czy później wraca do społeczeństwa. Aisha Elliott, która spędziła w więzieniach ponad 20 lat, podsumowała wizytę słowami: „Tu traktuje się ludzi jak ludzi”.

Źródło: NPR – „U.S. officials look to Europe to learn how to make prison better”